Қазақстан Республикасындағы инклюзивті білім беру

Қазақстан Республикасындағы инклюзивті білім беру

Қазақстан Республикасындағы инклюзивті білім беру — бұл барлық балалар үшін, оның ішінде ерекше білім беру қажеттіліктері (ЕБҚ) бар және/немесе денсаулығында мүмкіндігі шектеулі балалар үшін жалпы білім беретін мектептер мен балабақшалардың жалпы білім беру ортасына қосу арқылы білім алуға тең қолжетімділікті қамтамасыз етуге бағытталған білім беру процесі.

Қазақстан инклюзивті модельді енгізуді 2011 жылдан бастады, және бұл процесс елдің заңнамасында бекітілген.

Инклюзивті білім берудің мәні мен қағидаттары

Инклюзия (фр. "inklusif" — "қамтитын") – қалыпты дамыған балалар мен ЕБҚ бар балалардың бір ортада бірлесіп оқуын қарастырады.

Негізгі мақсаттар:

• Сапалы білім алу үшін тең құқықтар мен мүмкіндіктерді қамтамасыз ету.
• Ерекше қажеттіліктері бар балалардың қоғамдағы әлеуметтену және бейімделу мәселесін шешу.
• Кемсітушіліктің алдын алу және қоғамда толеранттылыққа, мейірімділікке және қайырымдылыққа негізделген оң көзқарасты қалыптастыру.

ҚР-дағы инклюзивті білім берудің негізгі қағидаттары:

• Әр адамның құндылығы: Әрбір баланың бірегей екенін және денсаулық жағдайына қарамастан білім алуға құқығы бар екенін тану.
• Құқықтардың теңдігі: Барлық балалардың білім алуға, достыққа, жалпы іс-шараларға қатысуға құқықтары тең.
• Дамудың жеке қарқыны: Әрбір бала өзінің жеке қарқынымен дамиды.
• Білім беру ортасын бейімдеу: Білім беру жүйесі баланың қажеттіліктеріне бейімделуі керек, керісінше емес.
• Психологиялық-педагогикалық сүйемелдеу: Оқуда қиындық көретін балалар үшін арнайы жағдайлар жасау (бейімделген бағдарламалар, мамандардың қолдауы).
• Тұрғылықты жеріне жақындық: Балалар тұрғылықты жеріне ең жақын орналасқан білім беру мекемесіне бару мүмкіндігіне ие болуы керек.

Нормативтік-құқықтық база

Қазақстандағы инклюзивті білім берудің құқықтық негізін келесі негізгі құжаттар құрайды:

1. ҚР «Білім туралы» Заңы (2007 жылғы 27 шілдедегі № 319-III): Әрбір баланың білім алу құқығын бекітеді.
2. ҚР «Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне инклюзивті білім беру мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Заңы (2021 жылғы 26 маусымдағы № 56-VII ҚРЗ): Инклюзивті тәжірибелерді күшейтуге бағытталған бірқатар заңдарға өзгерістер енгізеді.
3. ҚР Білім және ғылым министрінің 2022 жылғы 12 қаңтардағы № 4 бұйрығы «Ерекше білім беру қажеттіліктерін бағалау қағидаларын бекіту туралы»: Қажеттіліктерді анықтау және бағалау процесін реттейді.
4. ҚР Білім және ғылым министрінің 2022 жылғы 12 қаңтардағы № 6 бұйрығы «Психологиялық-педагогикалық сүйемелдеу қағидаларын бекіту туралы...»: ЕБҚ бар оқушыларды психологиялық-педагогикалық сүйемелдеуді ұйымдастыру тәртібін белгілейді.
5. Қазақстан Республикасындағы инклюзивті саясат тұжырымдамасы (2025 – 2030 жылдарға арналған) (Үкімет Қаулысымен бекітіледі): Инклюзияны дамытудың стратегиялық бағыттарын айқындайды.

Іске асырудың негізгі тетіктері

ҚР-да инклюзивті білім беруді қамтамасыз ету үшін келесі қадамдар жасалуда:

• Арнайы оқу бағдарламалары: Мүмкіндігі шектеулі балалар үшін жеке және бейімделген оқу бағдарламалары әзірленеді.
• Инклюзияны қолдау кабинеттері (ИҚК): Жалпы білім беретін мектептерде психологиялық-педагогикалық сүйемелдеуді (түзету сабақтары, кеңестер, сенсорлық бөлмелер) көрсету үшін құрылады.
• Мамандарды даярлау: Педагогтер үшін біліктілікті арттырудың арнайы бағдарламалары енгізілуде және инклюзивті ортада жұмыс істеу үшін мамандар (дефектологтар, тьюторлар, психологтар) даярлануда.
• Кедергісіз орта құру: Оқу орындары физикалық қолжетімділікті (пандустар, лифтілер, бейімделген жуынатын бөлмелер) және ақпараттық қолжетімділікті қамтамасыз етуі керек.